Thứ Ba, 8 tháng 1, 2013

BÀI CHÒI



CHƠI BÀI CHÒI Ở QUẢNG NAM TRƯỚC 1975


                                      

                   Bài chòi thường tổ chức chơi vào dịp Tết Nguyên đán.

                   Vào những ngày cuối năm Âm lịch, những chủ hội bài chòi chọn một mảnh đất rộng ở những nơi đông người qua lại như chợ, ngã tư đường … để dựng chỗ chơi bài chòi. Vật liệu để dựng chòi thường bằng tre, lá.  Thông thường cách bố trí các chòi như sau:
                   - Một  chòi nhà cái ở giữa, phía trong cùng mảnh đất.
                   - Hai dãy chòi liền nhau hai bên, mỗi dãy gồm 5 chòi nhỏ. Mỗi chòi nhỏ có băng dài có thể ngồi từ 2 tới 5 người hoặc hơn một chút tùy theo diện tích mảnh đất tổ chức hội bài. Lý do cần nhiều chỗ trong mỗi chòi nhỏ vì hiếm ai đi chơi bài chòi một mình. Người chơi bài thường đi có đôi, có bạn bè hoặc gia đình đi theo.
                    Chòi cái và hai dãy chòi hai bên liền thành hình chữ U ngược. Sở dĩ chơi bài phải dựng chòi và các chòi phải liền nhau vì ở Quảng Nam những ngày Tết thường có mưa, không thể chơi ngoài trời được. Khi trời đổ mưa cuộc chơi vẫn được tiếp tục vì người chạy cờ của nhà cái vẫn di chuyển được trong những dãy chòi liền nhau. Tất nhiên trừ khi mưa lớn cuộc chơi có thể gián đoạn. Ngoài ra chòi còn để che nắng nữa.
                   Điểm chơi bài chòi thường được trang trí nhiều màu sắc sặc sỡ, vui mắt, có nơi có cả câu đối Tết mang nội dung chúc tụng năm mới an khang thịnh vượng.



                                                          
                   

                    Phương tiện chơi bài chòi gồm có:


                   a) Các thẻ bài:
                   - 10 thẻ lớn dành cho khách chơi bài, bằng gỗ hoặc tre ghép khoảng bằng bàn tay.
                   - 30 thẻ nhỏ dành cho chủ hội bài (hoặc nhà cái) bằng gỗ hoặc tre.



Bộ bài trùng 60 lá gồm 30 cặp quân bài. 

                   - 30 quân khác nhau dán lên tấm thẻ lớn, mỗi thẻ 3 quân lấy ngẫu nhiên không cần chọn lựa. 

                   - 30 quân tương ứng dán lên thẻ nhỏ, mỗi thẻ 1 quân. Các thẻ nhỏ được cắm trong một đoạn ống tre lớn, có khi bỏ vào trong túi gấm hoặc vải đỏ.





                             
                  BỘ BÀI TRÙNG VỚI 30 QUÂN BÀI, MỖI QUÂN CÓ 1 CẶP


              



                   b) Lá cờ: thường là cờ tam giác bằng vải đỏ lớn chừng bàn tay có cán tre nhỏ dài khoảng 40 cm. Có khi cờ có nhiều màu cho vui mắt. Những lá cờ cũng được cắm trong một đoạn ống tre lớn. Có khoảng 7 lá cờ hoặc 8 lá tùy theo tỷ lệ tiền xâu.

                                                      



                   c) Trống, chiêng: dùng để tạo không khí tưng bừng ngày hội. Dùng để đánh khai hội hoặc khai một hiệp chơi hoặc để đánh báo hiệu một người khách chơi bài thắng một ván hay thắng cả hiệp. Trống chiêng còn để gõ nhịp cho giọng hát hoặc rao của người quản trò thường gọi là “Hiệu” (anh hoặc ông hiệu, không dùng nữ vì ngày xưa không có loa khuếch âm nên phải giọng đàn ông mới vang xa, mới hô hoặc hát cho mọi khách tham dự hội bài nghe). Anh hiệu có thể kiêm luôn chạy cờ. Anh hiệu có thể là người chủ hội, nhưng thường thì các chủ hội thuê anh hiệu, vì làm hiệu phải có năng khiếu hát hò, hài hước và có sức khỏe để có thể quản trò liên tục cả ngày.
                                                   






                   CÁCH CHƠI BÀI CHÒI

                   Có 2 cách chơi:
                   1- Chơi theo hiệp (còn gọi là chơi rút) là cách thường chơi nhất.
                   Mỗi hiệp thường có 7 ván cho 10 khách chơi vì nhà cái lấy xâu 3 phần.
                   Đầu tiên khách chơi vào ngồi trong chòi, người chạy cờ đem tới cho khách một thẻ lớn và khách trả tiền thẻ còn gọi là tiền đậu.
                   Sau khi phân phát đủ 10 thẻ lớn cho khách, trống chiêng khai hiệp nổi lên dồn dập báo hiệu hiệp chơi bắt đầu.
                   Anh hiệu đứng ở trước chòi cái cầm ống tre đựng 30 thẻ bài nhỏ lên xóc và rút ra một thẻ bất kỳ. Anh giấu kín quân bài ấy trong lòng bàn tay, chỉ hé nhìn để biết quân gì và rao tên quân bài ấy lên bằng một đoạn hát hoặc một hai câu thơ (cần phải giấu quân bài để khách chơi không biết nhằm tăng tính bất ngờ gây hồi hộp, chờ đợi trong lòng khách chơi khi chú tâm lắng nghe anh hiệu hát hò về tên quân bài ấy). Khi anh hiệu chính thức công bố tên quân bài ấy ra thì khách có quân bài trùng quân bài ấy sẽ hô lên “có, có” hoặc “đây, đây” để báo hiệu. 

                   Người chạy cờ (thường là anh hiệu kiêm luôn) cầm thẻ bài nhỏ vừa ra đó chạy tới chỗ khách đối chiếu nếu đúng trùng thì trao thẻ bài nhỏ cho khách giữ. Anh hiệu trở về chỗ và tiếp tục với thẻ bài tiếp theo. 

                   Những động tác ấy cứ tiếp diễn cho tới khi có một người khách trùng quân bài thứ ba, người khách ấy sẽ vui mừng hô to lên "Tới, tới!". Anh hiệu lúc đó sẽ chạy tới kiểm tra thẻ lớn của khách với 3 thẻ nhỏ để xác định đúng không; nếu đúng, anh cắm một lá cờ nhỏ vào một chỗ cắm đã bố trí trên chòi đó để xác nhận người thắng ván bài (Việc kiểm tra này nhằm đề phòng khách chơi gian "xân tân" với nhau, khách này nhường quân bài mình trùng cho khách kia để khách kia tới, những người khách khác không biết được vì quân bài nhận gian ấy chỉ hai người xân tân mới biết, nếu không kiểm tra thì việc mạo nhận sẽ trót lọt).

                   

                   Trống chiêng lại nổi lên ầm ĩ mừng khách tới bài.

                   Kế đó, anh hiệu thu lại tất cả các thẻ bài lớn và nhỏ. Các thẻ nhỏ lại được cắm vào ống tre. Các thẻ lớn được để vào một túi vải, anh làm vài động tác xào trộn và phân phát lại cho 10 khách chơi. Rồi anh hiệu lại tiếp tục những động tác cũ cho ván bài kế tiếp.
                   Sau khi chơi đủ 7 ván, một hồi trống chiêng lại vang lên báo hiệu kết  thúc hiệp chơi. Anh hiệu căn cứ vào số lá cờ của khách để trao tiền, mỗi cờ là một phần tiền đậu. Khách có 1 cờ thì huề tiền, không cờ nào là thua.
                   2- Chơi theo ván (còn gọi là chơi vùa): chỉ một ván, một khách thắng, chín khách thua. Chơi kiểu này không cần cắm cờ. Nhà cái thường chỉ lấy xâu 1 phần, khách thắng ăn được 9 phần tức lời 8 phần tiền đậu.Sau mỗi ván lại đậu tiền chơi ván kế tiếp. Kiểu chơi này thường được giới trẻ và những người thích đỏ đen ưa chuộng vì thắng thua chóng vánh, ít mất thời gian, nhất là thời gian của những ngày Tết.



                   Trường hợp không đủ 10 khách chơi thì sao?



                   Có nhiều cách xử lý tình huống thiếu khách chơi bài chòi.

                   

                   1- Một người khách có thể mua nhiều hơn 1 thẻ lớn để chơi.
                   
                   2- Nhà cái có thể bớt đi một số thẻ lớn cùng những thẻ bài nhỏ tương ứng.

                   3- Nhà cái có thể thay bộ 7 thẻ lớn, mỗi thẻ dán 4 quân bài cho 7 khách chơi. Khi ấy bộ 30 thẻ bài nhỏ cũng bớt ra 2 quân không có trong 7 thẻ lớn.

                   4- Nhà cái có thể dùng bộ 6 thẻ lớn, mỗi thẻ dán 5 quân bài cho 6 khách chơi. Không cần bớt thẻ nhỏ vì 6 thẻ lớn đã chứa đủ 30 quân bài.

                   5- Tương tự trên nhà cái còn có bộ 5 thẻ lớn, mỗi thẻ dán 6 quân bài.

                   Tuy nhiên, nhà cái thường chọn cách thứ 1 và 2 hơn. Vì có thể giữ nguyên mức thu tiền xâu. Những cách còn lại thời gian chơi vẫn dài như cũ mà số tiền đậu ít hơn nên khó giữ được mức thu tiền xâu. Ví dụ: 6 khách chơi với thẻ lớn 5 quân bài, số ván chơi là 4 ván, nhưng thời gian chơi mỗi ván kéo dài hơn, thời gian cả hiệp tương đương với chơi 7 ván, 3 quân bài, nhưng nhà cái lấy xâu mỗi hiệp chỉ còn 200 ngàn đồng.

                   

                   CHƠI BÀI CHÒI NGÀY NAY



                   Cách chơi bài chòi ngày xưa là vậy. Bây giờ hình như hội bài chòi có cài tiến hay thay đổi gì đó rồi.

                   Về hình thức người ta tổ chức có vẻ qui mô hơn, có cả dàn nhạc chơi đệm cho anh hiệu hát, phục trang theo kiểu cung đình xưa … Và có vẻ như việc chơi bài chòi được tổ chức như một lễ hội do chính quyền, đoàn thể đứng ra làm chủ trò nhằm mục đích phục vụ nhân dân giải trí và phục vụ cho ngành du lịch là chính, không cần lợi nhuận, không cần tiền xâu.



                   Về cách chơi bài chòi mỗi người diễn tả một kiểu. Số chòi thì có từ 8 chòi tới 11 chòi. Số người chơi thì 10 người tới 11 người. Số quân bài thì từ 30 tới 33 quân. Chỉ có người viết về bài chòi ở Phú yên mới giải thích sở dĩ có 33 quân bài vì thêm vào đó 3 quân yêu nhưng không đóng dấu đỏ, gọi là ầm đen, tử đen...



                   Tôi ao ước nếu có dịp sẽ trở về Quảng Nam đi chơi bài chòi ở Duy Xuyên, ở Hội an vài lần xem cách thức chơi bài chòi ngày nay ra sao. Bởi tôi nghĩ rằng những người viết báo về bài chòi chưa chắc đã chơi bài chòi nên diễn tả chưa chính xác. Biết đâu cũng có thể do tôi lạc hậu vì ngày nay người ta đổi mới cách chơi rồi.

                    Điều băn khoăn nhất của tôi là không biết tại sao ngày nay người ta gọi bộ bài trùng là bộ bài tới hay bộ bài tam cúc hoặc bộ bài chòi mà không gọi là bài trùng nữa?
                   Nếu bộ bài ấy không phải là bài trùng thì thành ngữ “cặp bài trùng” có xuất xứ từ loại bài nào ?
@@@@@@@@@@@@

XEM THÊM

        TIỀN XÂU
        Là tiền chủ chứa bạc hoặc chủ trò chơi có tính cờ bạc thu của người chơi.
        Tiền xâu có thể thu theo ván bài hay theo giờ chơi bạc. Tỉ lệ thu không nhất định vì tùy thuộc vào sự phục vụ nhiều ít của chủ chứa cũng như tùy thuộc địa điểm, phương tiện chơi bạc tốt hay kém.
        Trong trò bài chòi thông thường trước năm 1975, chủ hội tư nhân phải lấy xâu 30% mỗi hiệp thì mới đủ “sở hụi” (10 chân bài, lấy xâu 3 chân nên mỗi hiệp chỉ có 7 ván),vì thời gian chơi bài chòi rất dài.



    Theo một vị Giáo sư ngành văn hóa dân tộc trả lời phỏng vấn của báo chí vào đầu năm 2012 về vấn đề bài chòi đang được Bộ VHTTDL chủ trương lập hồ sơ đề nghị công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của thế giới, thì: "Bài chòi truyền thống có 8 cái chòi dựng 2 bên song song nhau và 1 chòi trung tâm. Người chơi bài ngồi trên chòi, được anh hiệu phát cho 3 thẻ tre (con bài) có vẽ các hình tượng, người, vật tương ứng với những câu hát của anh hiệu. Người chơi bài nghe anh hiệu hát trùng tên thẻ bài của mình thì gõ mõ báo hiệu là mình đã trúng. Nếu trúng 3 thẻ thì gõ trống mõ báo mình thắng. Anh hiệu hát chúc mừng và được BTC trao giải thưởng. Cuộc chơi kéo dài cho đủ vòng 9 chòi với 27 câu hát thì kết thúc một ván bài, thời gian chơi dài, ngắn phụ thuộc vào những câu hát ngắn hay dài". 



          Không hiểu sao người có trách nhiệm cao như vậy mà lại giải thích mơ hồ về bài chòi đến thế? Hay đây là một loại "bài chòi mới"chăng?



          Theo cách chơi bài chòi dân dã ở quê tôi (Duy Xuyên, Quảng Nam) trước năm 1975 thì mỗi hiệp bài chòi có 10 khách chơi và thời gian chơi một ván bài tùy thuộc vào tính trùng hợp ngẫu nhiên của những quân bài mà anh hiệu rút ra với quân bài trong thẻ của khách. 

        Xét trường hợp anh hiệu rút thẻ bài trong ống ra rồi đọc ngay tên quân bài, không hát hò gì cả thì :

                   Ván bài có thời gian ngắn nhất là trường hợp 3 thẻ bài đầu tiên anh hiệu rút ra đều trùng vào thẻ lớn của một người khách chơi bài, những người chơi còn lại chưa kịp có một quân trùng nào cả.
                   Ván bài có thời gian dài nhất là khi cả 10 khách chơi đều đã có trùng 2 quân bài và người thắng ván đó sẽ là người có quân bài trùng với quân bài thứ 21 được anh hiệu rút ra.
        Như vậy, mỗi ván bài chòi, anh hiệu phải xướng trung bình 12 quân bài mới có một lượt khách tới bài. Mỗi quân bài từ lúc lấy ra, đọc thơ, hát hò, làm trò vui, chạy tới chạy lui đối chiếu trao thẻ… phải mất khoảng 3 phút, không tính thời gian chiêng trống, mở màn hạ màn, thu phát thẻ lớn của khách, thời gian cắm cờ… mỗi ván phải kéo dài ít nhứt 30 phút. 
        Mỗi hiệp 7 ván kéo dài trung bình 3 giờ 30 phút. Mỗi ngày từ 7 giờ sáng tới 7 giờ tối nhiều lắm chơi được 3 hiệp (ngày xưa ở nông thôn Quảng Nam không có điện; giả như có điện thì giỏi lắm cũng thêm 1 hiệp nữa thôi). 
        Cứ cho mỗi ngày 4 hiệp kéo dài từ 7 giờ sáng tới 11 giờ đêm (16 giờ = 2 ngày công lao động). Nếu chỉ chơi bài chòi bình dân với giá trị 4 tô mì Quảng một chân bài (tương đương 100 ngàn đồng theo thời giá hiện tại) thì 4 hiệp chủ hội thu tiền xâu tổng cộng 1,2 triệu đồng. 
        Nếu tính "biên chế" nhân công thấp nhứt, chủ hội kiêm đánh trống, gõ chiêng, hiệu bài kiêm chạy cờ, thu tiền và nếu chia đều thì mỗi người chỉ được 600 ngàn mà phải lao động liên tục 16 giờ phờ cả râu, rạc cả tay chân, ngay trong những ngày Tết ăn dầm nằm dề ở hội bài, phải hi sinh nhiều thứ của gia đình và bản thân thì xem ra số tiền thu được đó chẳng bõ bèn gì.    

        Đó là chưa nói tới chuyện tiền lễ, tiền nghĩa, tiền đầu tư vào mặt bằng, tre lá, trống kèn, giấy má đủ thứ thứ.

        Trong trò bài chòi chơi theo ván (chơi vùa), chủ hội chỉ lấy xâu 10%, vì tuy về thời gian cũng tương đương cách chơi theo hiệp, nhưng có nhiều lượt khách chơi hơn, số tiền xâu thu nhiều hơn. Nếu vẫn tính mỗi ván trung bình 30 phút thì 16 giờ chơi được 32 ván với 320 lượt khách chơi, mỗi ván tiền xâu 10% thì theo thời giá như trên, chủ hội sẽ thu được tổng cộng 3,2 triệu đồng, gần gấp 3 lần chơi theo hiệp. Tuy nhiên thực tế đâu có nhiều khách chơi như vậy, cho nên nhà cái cũng chỉ thu được khoảng 2,5 triệu là nhiều.